Skóra osoby długotrwale leżącej wymaga systematycznej ochrony przed wilgocią, tarciem, siłami ścinającymi oraz przedłużonym uciskiem. Ograniczona możliwość samodzielnej zmiany pozycji sprawia, że niektóre partie ciała przez długi czas pozostają w kontakcie z materacem, pościelą albo innymi powierzchniami. Jednocześnie nietrzymanie moczu, pot, niedokładne osuszanie skóry czy fałdy pościeli mogą zwiększać ryzyko podrażnień i uszkodzenia naskórka. Dlatego pielęgnacja nie powinna ograniczać się wyłącznie do mycia ciała.
Ochrona skóry osoby leżącej polega na utrzymywaniu jej czystej, suchej i możliwie wolnej od drażniących czynników, regularnej obserwacji oraz ograniczaniu ucisku w miejscach szczególnie narażonych na uszkodzenia. Duże znaczenie ma także dobór delikatnych preparatów myjących, kosmetyków pielęgnacyjnych i produktów barierowych, zwłaszcza gdy występuje nietrzymanie moczu lub stolca.
Szczególnej uwagi wymagają okolice znajdujące się nad wyniosłościami kostnymi. Przy leżeniu na plecach są to między innymi pięty, łokcie, łopatki, okolica krzyżowa i potylica, natomiast przy pozycji bocznej większe obciążenie może dotyczyć bioder, kostek, kolan, barków oraz uszu. Długotrwały nacisk utrudnia prawidłowe ukrwienie tkanek i może prowadzić do powstania odleżyny.
Podrażnienie skóry i odleżyna nie oznaczają jednak tego samego. Podrażnienie może wynikać między innymi z wilgoci, moczu, kału, potu, kosmetyków lub tarcia. Odleżyna wiąże się przede wszystkim z uciskiem albo uciskiem połączonym z siłami ścinającymi, które prowadzą do uszkodzenia skóry i głębiej położonych tkanek. Oba problemy mogą występować jednocześnie, dlatego wygląd skóry trzeba regularnie kontrolować.
Codzienna pielęgnacja ma również znaczenie u osoby leżącej, która nie ma jeszcze żadnych widocznych zmian. Profilaktyka podrażnień i odleżyn powinna rozpocząć się przed pojawieniem się ran, a nie dopiero wtedy, gdy skóra staje się bolesna lub uszkodzona.
Jak pielęgnować skórę osoby leżącej?
Podstawę pielęgnacji stanowi regularna obserwacja całego ciała. Podczas mycia, zmiany ubrania czy produktu chłonnego warto sprawdzić, czy pojawiło się zaczerwienienie, otarcie, nadmierne przesuszenie, maceracja, pęcherz, pęknięcie naskórka albo inna niepokojąca zmiana. Szczególnie uważnie należy oglądać miejsca poddawane stałemu naciskowi.
Zaczerwienienie utrzymujące się po odciążeniu danego miejsca wymaga szczególnej uwagi. Nie należy intensywnie go masować ani wcierać w nie kosmetyków z dużą siłą. Taka zmiana może wskazywać na rozwijające się uszkodzenie związane z uciskiem i wymagać fachowej oceny.
Higiena powinna przebiegać delikatnie. Skóry osoby leżącej nie należy intensywnie szorować. Lepiej stosować preparaty przeznaczone do łagodnego oczyszczania i unikać wielokrotnego pocierania tej samej powierzchni. Ma to szczególne znaczenie u seniorów, ponieważ ich skóra często jest cieńsza, bardziej sucha i podatna na urazy.
Po oczyszczeniu trzeba zadbać o dokładne, ale delikatne osuszenie skóry. Wilgoć pozostająca w fałdach skórnych, pachwinach, okolicy pośladków czy pod piersiami może sprzyjać maceracji naskórka. Osuszanie powinno polegać raczej na łagodnym przykładaniu miękkiego materiału niż energicznym wycieraniu.
W codziennej pielęgnacji warto zwrócić uwagę na temperaturę wody. Bardzo gorąca woda może zwiększać przesuszenie skóry. Podobny efekt może powodować częste stosowanie agresywnych środków myjących. Jeśli pacjent wymaga wielokrotnego oczyszczania w ciągu dnia, na przykład z powodu nietrzymania moczu lub stolca, szczególnie przydatne stają się łagodne preparaty przeznaczone do pielęgnacji skóry wymagającej częstej higieny.
Nie zawsze przy każdej czynności pielęgnacyjnej konieczne jest tradycyjne mycie wodą. W opiece nad osobami leżącymi stosuje się również preparaty myjące bez użycia wody, pianki oraz inne kosmetyki przeznaczone do oczyszczania skóry. Wybór zależy od stanu pacjenta, potrzeb skóry i rodzaju zabrudzenia.
Po oczyszczeniu można zastosować preparat pielęgnacyjny dostosowany do kondycji naskórka. Przy suchej skórze przydatne są produkty nawilżające i natłuszczające, które pomagają ograniczać utratę wody oraz wspierają naturalną barierę ochronną. Preparat powinien łatwo się rozprowadzać, aby jego aplikacja nie wymagała silnego tarcia.
Innego rodzaju ochrony potrzebuje skóra narażona na kontakt z moczem lub kałem. W takiej sytuacji można wykorzystać krem barierowy, który pozostawia na powierzchni warstwę ograniczającą wpływ wilgoci i substancji drażniących. Do tej grupy należą między innymi preparaty zawierające tlenek cynku oraz inne składniki ochronne.
Kremu barierowego nie należy jednak nakładać na zabrudzoną skórę. Najpierw trzeba usunąć mocz lub kał, następnie delikatnie osuszyć powierzchnię i dopiero później zastosować kosmetyk zgodnie z jego przeznaczeniem. Zwykle wystarcza niewielka ilość preparatu rozprowadzona cienką warstwą.
Nietrzymanie moczu zwiększa znaczenie ochrony skóry przed wilgocią. Pieluchomajtki, majtki chłonne czy wkłady anatomiczne powinny zapewniać chłonność dopasowaną do nasilenia problemu. Jeśli produkt regularnie przecieka, warto sprawdzić jego rozmiar, chłonność oraz sposób zakładania. Zwiększanie ilości kremu nie rozwiąże problemu wynikającego ze stale mokrego zabezpieczenia.
Po zabrudzeniu kałem produkt chłonny należy zmienić możliwie szybko. Skórę trzeba oczyścić i osuszyć. Długotrwały kontakt z wydalinami zwiększa ryzyko podrażnienia i uszkodzenia naskórka.
Znaczenie ma również ubranie osoby leżącej. Powinno być wygodne i nie tworzyć miejscowego ucisku. Zbyt ciasne elementy garderoby, grube szwy czy zagięty materiał mogą powodować dodatkowe tarcie. Podobną uwagę należy poświęcić pościeli.
Prześcieradło powinno pozostawać suche, czyste i możliwie gładkie. Fałdy, okruszki oraz niewielkie przedmioty pozostawione w łóżku mogą zwiększać miejscowy nacisk. W przypadku skóry osoby, która przez wiele godzin pozostaje w tej samej pozycji, nawet pozornie drobne nierówności mogą powodować dyskomfort.
Jak ograniczyć podrażnienia, ucisk i ryzyko odleżyn?
Sama pielęgnacja kosmetyczna nie wystarczy, jeśli osoba przez długi czas pozostaje nieruchomo w jednej pozycji. Ochrona skóry wymaga regularnego odciążania najbardziej narażonych miejsc. Sposób i częstotliwość zmiany pozycji należy dostosować do stanu pacjenta, jego mobilności, tolerancji skóry, rodzaju materaca i zaleceń personelu medycznego.
Często spotyka się zalecenia zmiany ułożenia co kilka godzin, jednak nie należy traktować jednej wartości jako uniwersalnej dla wszystkich pacjentów. Osoba o bardzo wysokim ryzyku odleżyn może wymagać innego schematu niż pacjent częściowo mobilny korzystający ze specjalistycznego materaca. Plan zmiany pozycji najlepiej ustalić indywidualnie.
Przy przemieszczaniu chorego trzeba ograniczać tarcie i siły ścinające. Nie powinno się ciągnąć ciała bezpośrednio po prześcieradle. Jeśli stan pacjenta tego wymaga, warto korzystać z pomocy drugiej osoby lub przeznaczonych do przemieszczania akcesoriów.
Siły ścinające mogą pojawić się również wtedy, gdy osoba zsuwa się w dół łóżka przy wysoko uniesionym wezgłowiu. Skóra pozostaje wtedy częściowo w miejscu, podczas gdy głębiej położone tkanki przemieszczają się pod wpływem ciężaru ciała. Takie warunki zwiększają ryzyko uszkodzeń w okolicy krzyżowej.
Dużo uwagi wymagają pięty, ponieważ łatwo dochodzi tam do silnego miejscowego nacisku. U pacjentów zagrożonych odleżynami stosuje się rozwiązania umożliwiające ich odciążenie. Podparcie powinno rozkładać ciężar w sposób bezpieczny i nie tworzyć nowego punktu nacisku.
Pomocny może być również materac przeciwodleżynowy, szczególnie u osób długotrwale unieruchomionych i obciążonych zwiększonym ryzykiem uszkodzenia tkanek. Materac wspiera rozkład nacisku, ale nie zwalnia z obserwowania skóry ani wykonywania zmian pozycji zgodnie z indywidualnym planem opieki.
Właściwa powierzchnia do leżenia ma znaczenie również dla komfortu. Pacjent nie powinien spoczywać na zagiętej pościeli, szwach ubrania, przewodach, drenach ani innych elementach tworzących miejscowy ucisk. Podczas każdej zmiany pozycji warto sprawdzić, co znajduje się pod ciałem.
Ochrona przed podrażnieniami wymaga ponadto kontroli mikroklimatu skóry. Nadmierne pocenie może zwiększać wilgotność pod ubraniem i pościelą. Jeśli pacjent jest przegrzewany, skóra może pozostawać wilgotna nawet bez nietrzymania moczu. Warto więc dostosować ubranie, pościel i temperaturę otoczenia do potrzeb chorego.
Z drugiej strony naskórek nie powinien być nadmiernie przesuszony. Sucha skóra może pękać, swędzieć i powodować potrzebę drapania. Dlatego pielęgnacja powinna zachowywać równowagę pomiędzy ograniczaniem nadmiernej wilgoci a zapobieganiem przesuszeniu.
Istotna jest także mobilizacja w zakresie możliwym dla konkretnego pacjenta. Jeżeli osoba potrafi wykonywać niewielkie ruchy, zmieniać ułożenie kończyn lub częściowo unosić ciało, warto zachęcać ją do aktywności zgodnej z zaleceniami fizjoterapeuty lub personelu medycznego. Każde bezpieczne ograniczenie czasu nieprzerwanego ucisku może mieć znaczenie.
Nie należy natomiast mocno masować skóry bezpośrednio nad wyniosłościami kostnymi, zwłaszcza gdy pojawiło się zaczerwienienie. Intensywny masaż miejsca zagrożonego odleżyną nie jest metodą odciążania tkanek.
Regularna obserwacja pozwala wcześnie zauważyć zmiany. U osoby o jasnej karnacji może pojawić się wyraźne zaczerwienienie, natomiast przy ciemniejszej skórze zmiana koloru bywa mniej widoczna. Warto zwracać uwagę także na miejscową zmianę temperatury, twardości, obrzęk, ból lub nietypową wrażliwość.
Jakie preparaty wybrać do ochrony skóry osoby leżącej?
Nie istnieje jeden kosmetyk, który rozwiązuje wszystkie problemy skóry osoby unieruchomionej. Wybór zależy od tego, czy skóra wymaga przede wszystkim oczyszczenia, nawilżenia, natłuszczenia czy ochrony przed wilgocią. Przydatne może być więc stworzenie prostego zestawu produktów o różnych zastosowaniach.
Do codziennej higieny warto wybierać preparaty łagodne dla skóry, szczególnie jeśli mycie trzeba powtarzać kilka razy w ciągu dnia. Produkty przeznaczone do pielęgnacji osób starszych i niesamodzielnych mogą ułatwiać oczyszczanie bez intensywnego pocierania.
Przy suchej skórze sprawdzają się balsamy, emulsje i inne kosmetyki o właściwościach nawilżających oraz natłuszczających. Ich zadaniem jest poprawa komfortu i wspieranie bariery naskórkowej. Preparat warto rozprowadzać delikatnie, unikając silnego nacisku na miejsca zagrożone uszkodzeniem.
Jeśli głównym problemem pozostaje kontakt z moczem lub kałem, przydatny może być krem barierowy. Preparaty zawierające tlenek cynku tworzą warstwę ochronną i często służą do pielęgnacji skóry narażonej na odparzenia. Dostępne są również przezroczyste preparaty barierowe, które ułatwiają kontrolowanie wyglądu naskórka.
Wybór pomiędzy gęstszym kremem cynkowym a lżejszym preparatem ochronnym zależy między innymi od kondycji skóry. Jeśli potrzebna jest intensywniejsza ochrona miejsc narażonych na wilgoć, krem z tlenkiem cynku może być praktycznym rozwiązaniem. Jeżeli ważna jest częsta obserwacja powierzchni skóry, wygodniejsza może okazać się cienka, przezroczysta warstwa barierowa.
Nie należy nakładać wielu kosmetyków jednocześnie bez wyraźnej potrzeby. Więcej preparatu nie oznacza automatycznie lepszej ochrony. Warto kierować się przeznaczeniem produktu i zaleceniami dotyczącymi jego stosowania.
Preparaty pielęgnacyjne nie zastępują sprzętu odciążającego. Jeśli pacjent ma wysokie ryzyko odleżyn, warto omówić z personelem medycznym dobór materaca i innych rozwiązań służących rozłożeniu nacisku. Krem nie może zneutralizować skutków wielogodzinnego ucisku na tę samą partię ciała.
Podobnie kosmetyk ochronny nie leczy istniejącej odleżyny. Otwarta rana wymaga postępowania dostosowanego do jej rodzaju i stopnia zaawansowania. Nie należy samodzielnie przykrywać jej przypadkowym kremem przeznaczonym do zdrowej lub podrażnionej skóry.
Szybkiej oceny wymaga nieblednące zaczerwienienie nad miejscem narażonym na ucisk, zwłaszcza jeśli towarzyszy mu ból, zmiana temperatury skóry, stwardnienie albo obrzęk. Tym bardziej nie należy zwlekać z konsultacją, jeśli pojawi się pęcherz, ubytek naskórka, rana, sączenie, martwica lub nasilający się ból.
Niepokojące są również zmiany szybko rozszerzające się mimo prawidłowej higieny i odciążania. Mogą wymagać innego postępowania niż zwykłe podrażnienie od wilgoci.
Ochrona skóry osoby leżącej powinna więc łączyć kilka działań. Delikatna higiena, dokładne osuszanie, kontrola wilgoci, regularna obserwacja naskórka, ochrona barierowa i odciążanie ciała wzajemnie się uzupełniają. Pominięcie jednego z tych obszarów może zmniejszać skuteczność pozostałych.
Szczególnie przy nietrzymaniu moczu trzeba pilnować, aby produkt chłonny nie pozostawał długo przepełniony. Prawidłowy rozmiar i chłonność pieluchomajtek lub majtek chłonnych pomagają ograniczyć przecieki, a tym samym kontakt skóry z moczem. Przy nietrzymaniu stolca zabrudzone zabezpieczenie wymaga możliwie szybkiej zmiany.
Dobra pielęgnacja nie polega również na ciągłym myciu skóry silnymi detergentami. Nadmierne oczyszczanie może zwiększać suchość i wrażliwość naskórka. Znacznie lepiej zachować delikatność, ograniczyć tarcie i dobierać kosmetyki do rzeczywistych potrzeb.
Osoba leżąca wymaga regularnej kontroli nawet wtedy, gdy nie zgłasza bólu. Niektórzy pacjenci mają zaburzenia czucia albo trudności z komunikowaniem dyskomfortu. Brak skargi nie oznacza więc, że skóra nie jest narażona na uszkodzenie.
Najlepszy sposób ochrony zależy od mobilności chorego, stanu jego skóry, występowania nietrzymania moczu lub stolca, stopnia ryzyka odleżyn oraz innych problemów zdrowotnych. Kosmetyki ochronne warto dobierać do konkretnej potrzeby skóry, natomiast sposób odciążania i harmonogram zmian pozycji powinny uwzględniać indywidualną sytuację pacjenta.
Systematyczna pielęgnacja pozwala ograniczać wiele czynników prowadzących do podrażnienia. Czysta i sucha skóra, gładka pościel, regularna zmiana pozycji, ograniczenie tarcia, właściwe produkty chłonne oraz preparaty ochronne tworzą razem spójny sposób postępowania. Jeśli mimo takich działań pojawia się utrzymujące zaczerwienienie, uszkodzenie naskórka lub rana, nie należy ograniczać się do stosowania kolejnych kosmetyków. Wczesna ocena przez lekarza lub pielęgniarkę pozwala ustalić charakter zmiany i dobrać dalsze postępowanie.
