Po wyłonieniu stomii jednym z podstawowych elementów codziennego funkcjonowania staje się sprzęt służący do gromadzenia treści jelitowej albo moczu. Współczesne systemy różnią się konstrukcją, rodzajem przylepca, sposobem opróżniania worka, profilem płytki oraz metodą łączenia poszczególnych elementów. Jeden z najważniejszych podziałów wyróżnia sprzęt stomijny jednoczęściowy i dwuczęściowy. Różnica pomiędzy nimi dotyczy przede wszystkim tego, czy worek i część przylegająca do skóry tworzą jeden produkt, czy można je rozdzielić.
W systemie jednoczęściowym worek stomijny jest na stałe połączony z przylepcem. Podczas wymiany zdejmuje się więc cały sprzęt, oczyszcza i osusza skórę wokół stomii, a następnie zakłada nowy worek z przylepcem. Konstrukcja pozostaje stosunkowo prosta, elastyczna i może zapewniać niski profil pod ubraniem.
System dwuczęściowy wykorzystuje oddzielną płytkę stomijną oraz dopinany do niej worek. Płytka przylega do skóry wokół stomii i może pozostać na niej dłużej niż pojedynczy worek, o ile zachowuje szczelność i nie powoduje problemów skórnych. Worek można odłączyć i zastąpić nowym bez każdorazowego zdejmowania płytki. W zależności od producenta i konkretnej linii produktów połączenie może mieć charakter mechaniczny, na przykład zatrzaskowy, albo przylepny.
Nie istnieje jednak zasada, według której jeden z tych systemów będzie najlepszy dla wszystkich osób ze stomią. Rodzaj stomii, jej kształt i położenie, wygląd brzucha, kondycja skóry wokół stomii, konsystencja wydalanej treści, sprawność manualna oraz codzienna aktywność mają większe znaczenie niż samo określenie „jednoczęściowy” lub „dwuczęściowy”.
Przed wyborem warto więc porównać nie tylko liczbę elementów zestawu. Trzeba ocenić cały sposób funkcjonowania sprzętu na ciele. Dobrze dopasowany system powinien pozostawać szczelny, chronić skórę przed kontaktem z treścią wydostającą się ze stomii, zapewniać komfort podczas ruchu oraz pozwalać na bezpieczną i możliwie prostą wymianę.
Czym różni się sprzęt stomijny jednoczęściowy od dwuczęściowego?
Najłatwiej zauważalną różnicę stanowi konstrukcja.
W sprzęcie jednoczęściowym worek i przylepiec tworzą nierozłączną całość. Po przyklejeniu przylepca wokół stomii worek pozostaje z nim połączony przez cały okres użytkowania. Gdy przychodzi czas wymiany, użytkownik usuwa cały zestaw.
Takie rozwiązanie ogranicza liczbę czynności związanych ze składaniem systemu.
Nie trzeba dopinać worka do osobnej płytki ani sprawdzać połączenia pomiędzy dwoma elementami. Może to mieć znaczenie dla osoby, która dopiero uczy się samodzielnego zaopatrywania stomii albo ma trudności z wykonywaniem precyzyjnych czynności.
Prostsza budowa nie oznacza jednak automatycznie łatwiejszego użytkowania w każdej sytuacji.
Jeżeli worek trzeba często zmieniać, przy każdej wymianie sprzętu jednoczęściowego od skóry odkleja się również przylepiec. U osoby z delikatną skórą częste usuwanie materiału przylepnego może zwiększać jej mechaniczne obciążenie.
Nie oznacza to, że sprzęt jednoczęściowy zawsze powoduje podrażnienia. Prawidłowa technika zdejmowania, właściwy dobór przylepca, częstotliwość wymiany i indywidualna kondycja skóry mają bardzo duże znaczenie.
System jednoczęściowy może natomiast zapewniać elastyczny i stosunkowo płaski profil, ponieważ pomiędzy workiem a przylepcem nie występuje osobny mechanizm łączenia typowy dla części systemów dwuczęściowych. Dla niektórych osób ma to znaczenie pod dopasowaną odzieżą albo podczas aktywności fizycznej.
Sprzęt dwuczęściowy działa inaczej.
Najpierw na skórę zakłada się płytkę stomijną. Dopiero do niej mocuje się właściwy worek. W zależności od rozwiązania konstrukcyjnego połączenie może wykorzystywać pierścień zatrzaskowy lub system przylepny.
Najważniejszą praktyczną cechą systemu dwuczęściowego jest możliwość zmiany worka bez każdorazowego odklejania płytki od skóry.
Płytka może pozostać na brzuchu przez kilka dni, jeżeli nadal prawidłowo przylega, nie występuje podciekanie, a jej stan pozwala na dalsze bezpieczne użytkowanie. Nie należy jednak przyjmować jednego sztywnego czasu dla każdego produktu i każdego użytkownika.
Na trwałość wpływają między innymi rodzaj stomii, ilość i konsystencja treści, potliwość, aktywność fizyczna, ukształtowanie brzucha oraz właściwości konkretnego przylepca.
Jeśli pojawi się podejrzenie podciekania, nie należy czekać do zaplanowanego dnia wymiany.
Treść jelitowa lub mocz pozostające pod przylepcem mogą drażnić skórę. Szczególnie treść z ileostomii może działać na nią intensywnie ze względu na swój charakter.
Szczelność ma pierwszeństwo przed próbą maksymalnego wydłużania czasu noszenia płytki.
W systemie dwuczęściowym użytkownik musi również nauczyć się prawidłowo łączyć worek z płytką.
W systemach zatrzaskowych ważne jest pełne zamocowanie pierścienia. Nieprawidłowe połączenie może prowadzić do nieszczelności albo przypadkowego odłączenia worka.
System mechaniczny może być dobrze wyczuwalny palcami, a w niektórych rozwiązaniach prawidłowe zamknięcie sygnalizuje charakterystyczne kliknięcie.
Z drugiej strony mechanizm łączenia może powodować, że sprzęt będzie nieco sztywniejszy lub bardziej wyczuwalny niż bardzo elastyczny worek jednoczęściowy.
Nie można jednak generalizować tej cechy na wszystkie produkty. Współczesne systemy dwuczęściowe różnią się grubością, elastycznością i sposobem mocowania.
Przy wyborze warto więc obejrzeć i przetestować konkretny model, a nie podejmować decyzję wyłącznie na podstawie kategorii.
Znaczenie ma również sposób wymiany.
Osoba korzystająca z systemu jednoczęściowego usuwa worek razem z przylepcem. Otrzymuje wtedy pełny dostęp do stomii i skóry wokół niej, co ułatwia ich obejrzenie przed założeniem kolejnego produktu.
W systemie dwuczęściowym można wymienić sam worek bez zdejmowania płytki. Jest to wygodne, ale nie zwalnia z regularnego kontrolowania skóry podczas pełnej wymiany sprzętu.
Skóra bezpośrednio otaczająca stomię powinna możliwie przypominać zdrową skórę na pozostałej części brzucha. Nawracające zaczerwienienie, pieczenie, nadżerki, sączenie albo ból nie powinny być traktowane jako nieunikniona konsekwencja posiadania stomii.
Takie problemy mogą wynikać między innymi z podciekania, źle dopasowanego otworu, częstego urazu mechanicznego, reakcji na produkty stosowane na skórę albo zmian w wyglądzie samej stomii i brzucha.
Co porównać przed wyborem systemu jedno- lub dwuczęściowego?
Pierwszym kryterium powinna być budowa i położenie stomii oraz wygląd jej najbliższego otoczenia.
Stomia może wystawać ponad powierzchnię skóry, znajdować się na jej poziomie albo pozostawać poniżej. Może mieć kształt zbliżony do okrągłego, owalnego lub nieregularnego. Znaczenie mają także fałdy, blizny, zagłębienia i wypukłości brzucha.
Co więcej, wygląd brzucha zmienia się w zależności od pozycji.
Powierzchnia, która wydaje się równa podczas leżenia, może tworzyć fałd po przyjęciu pozycji siedzącej. Dlatego ocena sprzętu wyłącznie na leżąco nie zawsze daje pełny obraz.
Warto sprawdzić jego zachowanie podczas siedzenia, pochylania się, chodzenia i wykonywania typowych codziennych ruchów.
Szczególne znaczenie ma rodzaj płytki lub przylepca.
Dostępne są rozwiązania płaskie oraz wypukłe, często określane jako convex. Wypukłość może pomagać w zaopatrzeniu niektórych stomii znajdujących się na poziomie skóry, poniżej jej powierzchni lub w trudniejszym ukształtowaniu brzucha.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba mająca problem z podciekaniem powinna samodzielnie przejść na najbardziej wypukłą płytkę.
Dobór stopnia wypukłości wymaga uwzględnienia kształtu stomii i brzucha, a także kondycji skóry. Pielęgniarka stomijna może ocenić stomię w różnych pozycjach ciała i pomóc dobrać właściwy profil przylepca.
Kolejnym parametrem jest wielkość otworu.
Przylepiec powinien otaczać stomię możliwie dokładnie, ale nie może jej uciskać. Zbyt duży otwór pozostawia niepotrzebnie odsłoniętą skórę, która może mieć kontakt z treścią jelitową lub moczem.
Zbyt mały otwór może natomiast uciskać stomię.
Na rynku występują płytki i przylepce do docinania, z gotowym otworem oraz rozwiązania plastyczne lub modelowalne. Wybór zależy między innymi od regularności kształtu stomii i łatwości samodzielnego przygotowania sprzętu.
W pierwszych tygodniach po operacji rozmiar stomii może się zmieniać.
Dlatego trzeba ją regularnie mierzyć, zamiast zakładać, że otwór przygotowany tuż po zabiegu będzie właściwy przez kolejne miesiące.
Znaczenie ma również rodzaj stomii.
Kolostomia, ileostomia i urostomia wymagają worków dostosowanych do rodzaju wydalanej treści.
Przy kolostomii, szczególnie gdy wypróżnienia są bardziej uformowane i przewidywalne, często wykorzystuje się worki zamknięte. Po napełnieniu taki worek wymienia się na nowy.
Przy ileostomii treść jest zwykle bardziej płynna i pojawia się częściej. Z tego powodu praktycznym rozwiązaniem są worki otwarte, czyli odpuszczalne. Można je opróżnić bez zdejmowania całego sprzętu.
Urostomia wymaga worka przeznaczonego do zbierania moczu, wyposażonego w odpowiedni system odpływowy i rozwiązania ograniczające cofanie się moczu.
Podział na worek zamknięty, otwarty i urostomijny nie jest tym samym co podział na system jednoczęściowy i dwuczęściowy.
Możliwe są różne konfiguracje.
System jednoczęściowy może występować w wariancie zamkniętym, otwartym lub przeznaczonym do urostomii, podobnie jak system dwuczęściowy może wykorzystywać worki przeznaczone do różnych typów stomii.
Dlatego nie należy wybierać systemu dwuczęściowego tylko dlatego, że ktoś ma ileostomię, ani systemu jednoczęściowego wyłącznie na podstawie obecności kolostomii.
Rodzaj stomii jest jednym z kryteriów, ale nie jedynym.
Bardzo ważny pozostaje stan skóry.
Jeżeli częste odklejanie przylepca powoduje problem, możliwość pozostawienia płytki systemu dwuczęściowego przez dłuższy czas może być korzystna. Nie oznacza to jednak, że system dwuczęściowy automatycznie rozwiąże każdy problem dermatologiczny.
Jeśli pod płytkę regularnie dostaje się treść, skóra nadal będzie narażona na podrażnienie.
W takiej sytuacji trzeba ustalić przyczynę nieszczelności.
Może nią być niewłaściwy rozmiar otworu, niepasujący profil płytki, fałd skórny, zmiana masy ciała, przepuklina okołostomijna albo zmiana kształtu samej stomii.
Nawracające podciekanie jest sygnałem do ponownej oceny dopasowania sprzętu, a nie normalnym elementem życia ze stomią.
Kolejnym kryterium jest sprawność dłoni.
Osoba z ograniczoną ruchomością palców, drżeniem rąk, osłabieniem chwytu albo problemami ze wzrokiem może inaczej oceniać łatwość obsługi obu systemów.
Jednoczęściowy worek eliminuje konieczność łączenia dwóch elementów.
Z kolei system dwuczęściowy pozwala pozostawić płytkę na brzuchu i wymienić tylko worek, co również może uprościć niektóre czynności.
Nie da się więc powiedzieć, że jeden system jest zawsze łatwiejszy dla seniora lub osoby z niepełnosprawnością.
Najlepszą metodą jest praktyczna próba.
Użytkownik powinien sprawdzić, czy potrafi przygotować otwór, zdjąć folię ochronną, przykleić sprzęt, zamknąć worek odpuszczalny, opróżnić go oraz bezpiecznie zdjąć produkt ze skóry. Przy systemie dwuczęściowym dochodzi jeszcze czynność mocowania i odłączania worka.
Jeżeli pacjent nie może samodzielnie wykonywać wymiany, sposób obsługi powinien być również wygodny dla opiekuna.
Znaczenie ma aktywność fizyczna.
Dobrze dopasowany sprzęt stomijny powinien pozwalać na normalne wykonywanie wielu codziennych czynności. Sam fakt posiadania stomii nie oznacza konieczności rezygnacji ze spacerów, pracy, podróży czy wielu form rekreacji.
Osoba aktywna może zwracać szczególną uwagę na elastyczność przylepca, profil sprzętu, zachowanie podczas pocenia, stabilność przy zmianach pozycji i dyskrecję pod ubraniem.
Warto sprawdzić sprzęt w rzeczywistych warunkach, a nie tylko przez kilka minut po przyklejeniu.
Równie istotny jest komfort podczas snu.
Worek nie powinien być nadmiernie wypełniony przed położeniem się do łóżka. System musi zachowywać szczelność podczas zmiany pozycji ciała.
Osoba z urostomią może korzystać z rozwiązań umożliwiających nocne odprowadzanie moczu, jeżeli są przeznaczone do współpracy z danym workiem.
Przy wyborze warto uwzględnić również częstotliwość opróżniania i wymiany.
Worka stomijnego nie należy doprowadzać do nadmiernego przepełnienia. Wraz ze wzrostem jego ciężaru zwiększa się obciążenie przylepca, a pełny worek może być bardziej widoczny pod ubraniem.
W praktyce worek opróżnia się, zanim stanie się ciężki i mocno napięty. W przypadku systemu dwuczęściowego możliwość odpięcia worka nie oznacza, że należy pozostawiać ten sam worek aż do momentu wymiany płytki.
Worek i płytka mają odrębne zasady użytkowania.
Jaki sprzęt stomijny wybrać i kiedy warto zmienić dotychczasowy system?
Dobry sprzęt stomijny powinien odpowiadać aktualnej sytuacji użytkownika, a nie przyzwyczajeniu wynikającemu z pierwszego zestawu otrzymanego po operacji.
Stomia i brzuch mogą zmieniać się wraz z upływem czasu.
W pierwszym okresie po zabiegu zmniejsza się obrzęk. Później na dopasowanie sprzętu mogą wpływać przyrost lub utrata masy ciała, ciąża, powstanie przepukliny okołostomijnej, zmiana napięcia mięśni brzucha, blizny oraz naturalne zmiany sylwetki.
Sprzęt, który dobrze sprawdzał się rok wcześniej, nie musi pozostawać najlepszym rozwiązaniem bezterminowo.
Warto ponownie ocenić system, jeśli zaczynają pojawiać się przecieki, częściej trzeba wykonywać nieplanowane wymiany albo skóra wokół stomii traci dobrą kondycję.
Podobnym sygnałem jest trudność z utrzymaniem płytki przez dotychczasowy czas.
Nie zawsze oznacza to pogorszenie jakości produktu. Przyczyną może być zmiana kształtu brzucha lub stomii.
System jednoczęściowy może być atrakcyjny dla osoby ceniącej prostą konstrukcję, elastyczność, niewielką liczbę elementów i niski profil sprzętu. Przy każdej pełnej wymianie użytkownik może dokładnie obejrzeć skórę wokół stomii.
Trzeba jednak zaakceptować fakt, że wraz z workiem odkleja się również przylepiec.
System dwuczęściowy może odpowiadać osobie, która chce zmieniać worek bez każdorazowego zdejmowania płytki. Jest to szczególnie praktyczne, gdy płytka dobrze trzyma się na skórze, a użytkownik potrzebuje częstszej zmiany samego worka.
Możliwość korzystania z różnych worków kompatybilnych z tą samą płytką może również zwiększać elastyczność codziennego użytkowania.
Trzeba jednak sprawdzić zgodność elementów.
Nie należy zakładać, że dowolny worek dwuczęściowy będzie pasował do dowolnej płytki. System mocowania, producent, seria oraz średnica połączenia muszą być ze sobą kompatybilne.
Nawet produkty tej samej marki mogą występować w różnych systemach łączenia.
Dlatego przy zakupie worków i płytek osobno trzeba sprawdzić oznaczenia konkretnej linii.
Nie powinno się również samodzielnie modyfikować mechanizmu połączenia, przycinać pierścienia czy próbować dopasować elementów, które nie zostały przeznaczone do współpracy.
Szczelność systemu jest zbyt ważna, aby opierać ją na przypadkowym połączeniu.
Przy wyborze sprzętu warto ocenić również filtr.
Wiele worków jelitowych wykorzystuje filtry, które pomagają w odprowadzaniu gazów i ograniczaniu zapachu. Ich konstrukcja różni się pomiędzy produktami.
Nie każdy problem z „balonowaniem” worka wynika jednak z niewłaściwego systemu jedno- lub dwuczęściowego. Znaczenie może mieć aktywność filtra, konsystencja treści, ilość gazów oraz sposób użytkowania.
Podobnie jest z zapachem.
Prawidłowo zamknięty i szczelny worek powinien ograniczać wydostawanie się zapachu na zewnątrz. Nagłe pojawienie się zapachu może wskazywać na nieszczelność albo problem z zamknięciem worka, a nie na konieczność maskowania sytuacji dużą ilością perfumowanych kosmetyków.
Skóra przed przyklejeniem sprzętu powinna być czysta i sucha.
Nie należy automatycznie nakładać pod płytkę wielu kosmetyków, kremów czy tłustych preparatów, ponieważ mogą pogorszyć przyleganie. Jeżeli potrzebne są akcesoria stomijne, powinny być przeznaczone do współpracy ze sprzętem i używane zgodnie z ich funkcją.
Większa liczba akcesoriów nie zawsze oznacza większą szczelność.
Pierścienie uszczelniające, pasty, paski, półpierścienie i inne produkty mogą być przydatne w określonych sytuacjach, ale podstawą pozostaje właściwe dopasowanie płytki lub przylepca do stomii i powierzchni brzucha.
Jeżeli do utrzymania worka potrzebna jest coraz bardziej rozbudowana kombinacja dodatkowych produktów, warto ponownie ocenić cały system.
Przy zdejmowaniu sprzętu również liczy się delikatność.
Przylepca nie powinno się gwałtownie odrywać od skóry. Stopniowe zdejmowanie z jednoczesnym podtrzymywaniem skóry pomaga ograniczyć uraz mechaniczny.
Po zdjęciu sprzętu warto obejrzeć zarówno skórę, jak i spodnią powierzchnię przylepca.
Ślady podciekania mogą dostarczyć informacji o miejscu, w którym system traci szczelność.
Jeżeli problem regularnie pojawia się po tej samej stronie stomii, może to sugerować potrzebę dokładniejszej oceny kształtu brzucha i sposobu przylegania sprzętu.
Nie należy również uznawać częstych przecieków za problem, który trzeba po prostu zaakceptować.
Dobrze funkcjonujący system stomijny powinien zapewniać przewidywalność i poczucie bezpieczeństwa w codziennym życiu.
Osoba ze stomią nie powinna przez cały dzień kontrolować worka ze strachu przed jego odklejeniem.
Jeśli taki lęk wynika z wcześniejszych przecieków, warto przeanalizować sprzęt wspólnie z pielęgniarką stomijną. Czasami wystarczy zmiana rozmiaru otworu, innym razem potrzebny jest inny profil płytki, przylepiec o innych właściwościach albo przejście z systemu jednoczęściowego na dwuczęściowy bądź odwrotnie.
Zmiana systemu nie świadczy o niepowodzeniu.
Potrzeby mogą ewoluować, a na rynku dostępnych jest wiele konstrukcji właśnie dlatego, że stomie i sylwetki użytkowników znacznie się od siebie różnią.
Nie warto też wybierać produktu wyłącznie dlatego, że sprawdza się u innej osoby ze stomią.
Dwie osoby z ileostomią mogą potrzebować zupełnie różnych płytek. Jedna może mieć stomię dobrze wystającą ponad powierzchnię płaskiego brzucha, druga stomię znajdującą się w zagłębieniu. Różnić mogą się również konsystencja treści, potliwość, aktywność, sprawność dłoni i wrażliwość skóry.
Indywidualne dopasowanie ma większe znaczenie niż popularność konkretnego modelu.
W pierwszym okresie po operacji bardzo pomocna jest nauka wymiany sprzętu pod opieką personelu medycznego. Osoba ze stomią powinna wiedzieć, jak zmierzyć stomię, przygotować otwór, oczyścić skórę, prawidłowo przykleić system, opróżnić worek oraz rozpoznać pierwsze oznaki podciekania.
Jeżeli samodzielna obsługa nie jest możliwa, podobne umiejętności powinien zdobyć opiekun.
Przy porównywaniu systemów warto zatem stworzyć praktyczny zestaw kryteriów: szczelność, kondycja skóry, łatwość wymiany, komfort w ruchu, dyskrecja, elastyczność, częstotliwość wymiany worka, możliwość pozostawienia płytki na skórze, sprawność manualna oraz dopasowanie do rodzaju i kształtu stomii.
Cena czy liczba elementów w opakowaniu nie powinny być jedynym punktem odniesienia.
Sprzęt musi przede wszystkim bezpiecznie gromadzić treść, chronić skórę i umożliwiać normalne funkcjonowanie.
Nie ma też potrzeby bezwarunkowego pozostawania przy jednym rodzaju systemu przez całe życie ze stomią. Jeżeli obecny sprzęt działa dobrze, jest szczelny i komfortowy, sama dostępność nowszego rozwiązania nie jest powodem do zmiany. Jeśli jednak pojawiają się problemy, warto sprawdzić alternatywy.
System jednoczęściowy daje worek i przylepiec połączone w jeden element, natomiast system dwuczęściowy rozdziela funkcję płytki przylegającej do skóry od wymiennego worka. Ta konstrukcyjna różnica wpływa na sposób wymiany, obciążenie skóry, profil sprzętu i codzienną obsługę, ale nie przesądza sama o tym, który wariant będzie lepszy.
Najlepszym wyborem jest system, który współpracuje z rzeczywistym kształtem stomii i brzucha, zachowuje szczelność podczas codziennych czynności, nie powoduje niepotrzebnego podrażnienia skóry i pozostaje możliwy do samodzielnej obsługi. Jeśli te warunki przestają być spełnione, warto ponownie ocenić zarówno rodzaj systemu, profil płytki, wielkość otworu, typ worka, jak i sposób jego użytkowania, zamiast przyjmować, że przecieki, ból czy uszkodzenia skóry są nieodłączną częścią życia ze stomią.
