Prawidłowa dezynfekcja rąk preparatem alkoholowym polega na naniesieniu wystarczającej ilości środka na suche i niewidocznie zabrudzone dłonie, dokładnym pokryciu całej skóry oraz wcieraniu go aż do wyschnięcia. Proces powinien trwać tak długo, jak wskazuje producent konkretnego preparatu. W przypadku wielu produktów przeznaczonych do higienicznej dezynfekcji rąk czas ten wynosi około 20–30 sekund.
Celem dezynfekcji jest szybkie ograniczenie liczby drobnoustrojów obecnych na dłoniach i zmniejszenie ryzyka przenoszenia ich na inną osobę, przedmiot lub powierzchnię. Metodę tę stosują przede wszystkim pracownicy ochrony zdrowia, opiekunowie, laboranci, personel gabinetów zabiegowych oraz osoby przebywające w miejscach, w których wymagany poziom higieny uzasadnia częste oczyszczanie dłoni.
Preparat alkoholowy nie zastępuje mycia w każdej sytuacji. Najlepiej działa na rękach bez widocznego brudu, tłuszczu i pozostałości substancji chemicznych. Jeżeli dłonie są zabrudzone, trzeba umyć je wodą i środkiem myjącym. Mycie usuwa zanieczyszczenia mechanicznie, natomiast alkoholowy środek działa przede wszystkim poprzez unieszkodliwianie określonych drobnoustrojów.
Właściwa technika ma równie duże znaczenie jak skład produktu. Nawet preparat o szerokim zakresie działania nie zapewni oczekiwanego efektu, gdy użytkownik naniesie go za mało, pominie kciuki i opuszki albo wytrze dłonie przed wyschnięciem. Każdy obszar skóry powinien mieć kontakt z płynem przez czas określony na etykiecie.
Kiedy stosować preparat alkoholowy, a kiedy umyć dłonie?
W placówkach medycznych preparat alkoholowy wykorzystuje się w większości rutynowych sytuacji związanych z higieną rąk, o ile skóra nie wykazuje widocznego zabrudzenia. Personel powinien wykonać dezynfekcję przed kontaktem z pacjentem, przed czynnością wymagającą zachowania aseptyki, po kontakcie z materiałem biologicznym, po dotykaniu pacjenta oraz po kontakcie z jego najbliższym otoczeniem.
Dezynfekcja staje się potrzebna również po zdjęciu rękawiczek jednorazowych. Rękawice nie zastępują higieny dłoni, ponieważ mogą mieć mikrouszkodzenia, a podczas ich zdejmowania skóra może dotknąć zewnętrznej powierzchni. Nie wolno używać jednej pary do obsługi kilku pacjentów ani przechodzić w niej od czynności brudnej do czystej.
W opiece domowej preparat może przydać się przed i po zmianie opatrunku, po kontakcie z wydzielinami, po zmianie produktu chłonnego oraz po dotykaniu potencjalnie zabrudzonego wyposażenia. Nie oznacza to konieczności dezynfekowania dłoni bez przerwy. Częstotliwość powinna odpowiadać realnemu ryzyku i wykonywanej czynności.
W codziennych warunkach mycie wodą i zwykłym środkiem myjącym pozostaje podstawową metodą usuwania brudu oraz wielu rodzajów drobnoustrojów. Preparat alkoholowy będzie praktyczny wtedy, gdy nie ma dostępu do umywalki lub potrzebna jest szybka dezynfekcja niewidocznie zabrudzonych dłoni. Warto wybrać produkt zawierający co najmniej 60% alkoholu, chyba że instrukcja konkretnego zastosowania wymaga innej formulacji.
Ręce trzeba umyć, gdy widać na nich brud albo tłuszcz, po skorzystaniu z toalety, przed jedzeniem oraz po kontakcie z substancjami, których alkoholowy preparat nie usuwa. Mycie jest również potrzebne w sytuacjach związanych z niektórymi drobnoustrojami tworzącymi formy słabiej podatne na działanie typowych środków alkoholowych. W placówce medycznej należy kierować się procedurami dotyczącymi konkretnego zagrożenia.
Preparat nie usuwa metali ciężkich, pestycydów i wielu innych chemikaliów. Nie powinno się traktować go jako sposobu oczyszczania dłoni po pracy z farbą, rozpuszczalnikiem, smarem czy środkiem ochrony roślin. W takich sytuacjach potrzebne jest dokładne mycie zgodne z charakterem zabrudzenia, a przede wszystkim użycie właściwych rękawic ochronnych podczas pracy.
Po umyciu dłonie muszą całkowicie wyschnąć przed ewentualną dezynfekcją. Alkohol naniesiony na mokrą skórę ulega rozcieńczeniu, a wcieranie może powodować pieczenie. Szczególną uwagę trzeba zwrócić na przestrzenie między palcami, w których woda utrzymuje się dłużej.
Nie warto wykonywać automatycznie mycia i dezynfekcji jedno po drugim, jeśli nie wymaga tego sytuacja. Nadmierne oczyszczanie może nasilać przesuszenie, zaczerwienienie i pękanie naskórka. Zdrowa bariera skórna ułatwia tolerowanie częstej higieny i ogranicza ryzyko podrażnień.
Technika wcierania preparatu alkoholowego
Przed rozpoczęciem dezynfekcji należy zdjąć pierścionki, zegarek i bransoletki. Biżuteria utrudnia pokrycie skóry, zatrzymuje wilgoć i może gromadzić zanieczyszczenia. Paznokcie powinny być krótkie oraz czyste. Długie paznokcie i sztuczne elementy zwiększają powierzchnię, którą trudno dokładnie objąć preparatem.
Dłonie muszą być suche. Następnie trzeba pobrać porcję wskazaną przez producenta. Ilość zależy od formulacji, sposobu dozowania oraz wielkości rąk. Preparatu powinno wystarczyć do pełnego zwilżenia dłoni przez cały czas wcierania. Jeśli skóra wysycha po kilku sekundach, użytkownik prawdopodobnie pobrał za małą porcję.
Płyn albo żel należy rozprowadzić po wewnętrznych stronach dłoni, pocierając je o siebie. Następnie trzeba pokryć zewnętrzną stronę jednej dłoni wewnętrzną stroną drugiej, przeplatając palce, a potem powtórzyć czynność po drugiej stronie. Ruch pozwala dotrzeć do grzbietów dłoni i przestrzeni między palcami.
Kolejny etap polega na pocieraniu wewnętrznych stron dłoni z przeplecionymi palcami. Później warto zgiąć palce i przesuwać ich zewnętrzne powierzchnie po wnętrzu przeciwnej dłoni. Dzięki temu preparat dociera w okolice stawów i bocznych części palców.
Każdy kciuk trzeba objąć drugą dłonią i dokładnie pocierać ruchem obrotowym. Kciuki należą do obszarów najczęściej pomijanych podczas dezynfekcji. Potem końce palców jednej ręki należy pocierać ruchem obrotowym o wnętrze drugiej dłoni, aby pokryć opuszki i okolice paznokci. Czynność powtarza się dla obu rąk.
Na końcu należy uwzględnić nadgarstki, jeśli takie zastosowanie przewiduje instrukcja produktu. Nie trzeba mechanicznie wykonywać etapów w jednej niezmiennej kolejności. Najważniejsze, aby płyn dotarł do wszystkich powierzchni i pozostał na nich przez wymagany czas.
Ręce powinny pozostawać wilgotne przez całe 20–30 sekund albo inny okres podany na etykiecie. Nie należy machać nimi w celu przyspieszenia parowania, wycierać ich w fartuch ani osuszać papierowym ręcznikiem. Preparat ma sam wyschnąć na skórze. Przed dotknięciem pacjenta, założeniem rękawic lub rozpoczęciem kolejnej czynności dłonie muszą być całkowicie suche.
Jeśli środek wyschnie przed końcem deklarowanego czasu, trzeba przeanalizować ilość pobieraną z dozownika. Jedno naciśnięcie pompki nie zawsze wystarczy. Duże dłonie wymagają większej porcji niż małe, dlatego właściwy efekt ocenia się na podstawie pełnego zwilżenia, a nie wyłącznie liczby dozowań.
W chirurgicznej dezynfekcji rąk stosuje się inną technikę, większą ilość preparatu i dłuższy czas kontaktu. Płyn obejmuje również przedramiona, a skóra musi pozostawać zwilżona przez cały okres podany przez producenta. Takie przygotowanie wykonuje przeszkolony personel zgodnie z procedurą placówki. Nie należy utożsamiać go z rutynową higieniczną dezynfekcją dłoni.
Najczęstsze błędy to pobieranie zbyt małej porcji, skracanie czasu, pomijanie kciuków i opuszek, wcieranie w mokrą skórę oraz wycieranie płynu przed wyschnięciem. Problemem jest również dezynfekcja widocznie zabrudzonych rąk zamiast ich umycia. Każdy z tych błędów może ograniczyć działanie preparatu.
Wybór preparatu i zasady bezpiecznego stosowania
Dobry preparat powinien mieć czytelną etykietę, określone przeznaczenie, podany czas działania i zakres aktywności przeciwdrobnoustrojowej. W warunkach domowych warto wybierać środek zawierający co najmniej 60% alkoholu. Placówki medyczne powinny korzystać z produktów przeznaczonych do profesjonalnej higienicznej lub chirurgicznej dezynfekcji rąk, zależnie od wykonywanych procedur.
Wyższa liczba określająca zawartość alkoholu nie zawsze oznacza automatycznie lepszy produkt. Skuteczność zależy od rodzaju alkoholu, całej formulacji, czasu kontaktu i sposobu użycia. Preparat powinien pozostawać na skórze dostatecznie długo, a jednocześnie dobrze się rozprowadzać i wysychać bez pozostawiania nadmiernie lepkiej warstwy.
Do częstego używania warto wybrać produkt zawierający składniki pielęgnujące lub nawilżające. Mogą one poprawiać komfort i ograniczać wysuszające działanie alkoholu. Nie gwarantują jednak braku podrażnienia. Osoby z wypryskiem, pęknięciami naskórka lub potwierdzoną alergią powinny skonsultować wybór ze specjalistą.
Płyn łatwo rozprowadza się po skórze i szybko dociera do przestrzeni między palcami. Żel może być wygodniejszy dla osób, które chcą ograniczyć kapanie. Obie postacie mogą działać skutecznie, jeśli mają właściwy skład i użytkownik zachowa podany czas aplikacji. Konsystencja jest więc cechą użytkową, a nie jedynym wyznacznikiem jakości.
W miejscach o dużym zużyciu sprawdza się większa butelka umieszczona w zgodnym dozowniku. Do torby lub podróży wygodniejsze będzie małe, szczelne opakowanie. Nie należy przelewać preparatu do nieopisanej butelki, zwłaszcza po napoju lub kosmetyku. Oryginalna etykieta pozwala sprawdzić skład, termin przydatności, ostrzeżenia i czas kontaktu.
Dozownika nie powinno się uzupełniać poprzez dolewanie nowego płynu do resztek starego, jeśli producent systemu nie przewiduje takiej możliwości. Zanieczyszczenia obecne w pojemniku mogą przedostać się do nowej partii. Bezpieczniejszy bywa zamknięty wkład lub wymiana całej butelki.
Preparat alkoholowy jest łatwopalny. Trzeba przechowywać go z dala od otwartego płomienia, rozgrzanych urządzeń, iskier i źródeł ciepła. Po aplikacji nie wolno zbliżać mokrych dłoni do kuchenki, zapalniczki ani urządzenia mogącego spowodować zapłon. Najpierw należy poczekać do pełnego wyschnięcia skóry i rozproszenia oparów.
Środka nie stosuje się w okolicach oczu ani na błony śluzowe. Nie wolno go połykać. Dziecko może używać preparatu wyłącznie pod nadzorem osoby dorosłej, która dopilnuje właściwej ilości i zapobiegnie dotykaniu oczu. Opakowanie trzeba przechowywać poza zasięgiem najmłodszych.
W małym, słabo wentylowanym pomieszczeniu intensywne używanie preparatu może prowadzić do gromadzenia oparów. Warto zapewnić wymianę powietrza, szczególnie gdy wiele osób regularnie korzysta z dozownika. Po wystąpieniu zawrotów głowy, nudności lub bólu głowy należy przerwać ekspozycję i przejść do dobrze wentylowanego miejsca.
Preparatu przeznaczonego do rąk nie należy używać do odkażania powierzchni, telefonu, narzędzi ani rękawiczek jednorazowych. Produkty do skóry często zawierają dodatki pielęgnujące, które mogą pozostawiać osad na przedmiotach. Sprzęt wymaga środka zgodnego z materiałem i rodzajem zabrudzenia.
Regularna pielęgnacja dłoni pomaga zachować komfort podczas częstej dezynfekcji. Warto stosować łagodny środek myjący, unikać bardzo gorącej wody, dokładnie osuszać ręce i używać kremu pielęgnacyjnego w przerwach od pracy. Kosmetyk powinien wchłonąć się przed ponownym założeniem rękawic lub wykonaniem dezynfekcji.
Pieczenie w miejscu drobnego skaleczenia może wynikać z działania alkoholu. Silne zaczerwienienie, pokrzywka, obrzęk albo nawracający świąd wymagają przerwania stosowania danego produktu i konsultacji. Reakcję może wywoływać alkohol, substancja zapachowa, barwnik albo inny składnik formulacji.
Prawidłowa dezynfekcja rąk preparatem alkoholowym wymaga właściwego produktu, dostatecznej ilości, dokładnego pokrycia całej skóry oraz zachowania czasu wcierania. Dłonie muszą być suche i bez widocznych zabrudzeń, a preparat powinien wyschnąć samoczynnie. Gdy ręce są brudne, tłuste lub miały kontakt z substancją chemiczną, należy je umyć zamiast ograniczać się do środka alkoholowego. Takie rozróżnienie pomaga dobrać metodę higieny do konkretnej sytuacji.
