Płytka stomijna odpowiada za szczelne połączenie sprzętu ze skórą wokół stomii i pomaga chronić tę okolicę przed kontaktem z treścią jelitową albo moczem. Jej profil nie powinien być wybierany wyłącznie na podstawie rodzaju stomii czy przyzwyczajenia do konkretnego produktu. Znaczenie ma przede wszystkim położenie stomii względem powierzchni skóry, kształt brzucha wokół niej, obecność fałdów, zagłębień lub wypukłości, kondycja skóry oraz zachowanie sprzętu podczas ruchu.
Płytki można podzielić między innymi na płaskie, wypukłe typu convex oraz wklęsłe typu concave. Każda z tych konstrukcji współpracuje z ciałem w inny sposób. Płytka płaska przylega do stosunkowo równej powierzchni brzucha, convex tworzy wypukłość skierowaną w stronę skóry, natomiast concave ma profil przeznaczony do dopasowania się do brzucha wyraźnie wypukłego wokół stomii.
Różnice te mają praktyczne znaczenie dla szczelności sprzętu. Płytka, która dobrze sprawdza się u osoby ze stomią wyraźnie wystającą ponad równą powierzchnię brzucha, może nie zapewniać podobnego efektu przy stomii znajdującej się w zagłębieniu. Z kolei tradycyjna płaska powierzchnia przylepca może mieć trudności z dopasowaniem do dużej wypukłości brzucha, na przykład związanej z przepukliną okołostomijną.
Nie istnieje zatem jeden profil właściwy dla wszystkich osób ze stomią. Co więcej, potrzeby konkretnej osoby mogą zmieniać się wraz z upływem czasu. Kształt brzucha po operacji nie pozostaje zawsze taki sam. Wpływają na niego między innymi ustępowanie obrzęku pooperacyjnego, zmiany masy ciała, napięcie mięśni, blizny, przepuklina okołostomijna oraz naturalne zmiany sylwetki.
Dlatego wybór pomiędzy płytką płaską, convex i concave warto omówić z pielęgniarką stomijną nie tylko podczas pierwszego dopasowania sprzętu, ale również wtedy, gdy dotychczasowy system zaczyna przeciekać, krócej utrzymuje się na skórze albo powoduje dyskomfort.
Płytka płaska, convex i concave – czym różnią się profile?
Płytka płaska ma powierzchnię przylepną, która nie tworzy skierowanej w stronę ciała wypukłości charakterystycznej dla convex. Najczęściej rozważa się ją wtedy, gdy stomia wystaje ponad powierzchnię skóry, a otaczająca ją okolica jest stosunkowo regularna.
Wystająca stomia ułatwia kierowanie treści bezpośrednio do worka.
Treść ma wtedy mniejszą możliwość przedostawania się pomiędzy skórę a przylepiec, pod warunkiem że otwór został właściwie dopasowany i cały system zachowuje szczelność.
Płaska płytka nie oznacza jednak produktu przeznaczonego wyłącznie dla idealnie płaskiego brzucha.
Przylepce stomijne są projektowane tak, aby w określonym zakresie współpracowały z ruchem i powierzchnią ciała. Poszczególne produkty różnią się elastycznością, grubością, rodzajem materiału hydrokoloidowego i zachowaniem podczas zginania.
Dlatego dwie płytki określane jako płaskie mogą zapewniać użytkownikowi inne odczucia.
Znaczenie ma nie tylko profil, lecz również elastyczność przylepca i jego zdolność dopasowania do powierzchni brzucha.
Jeżeli stomia znajduje się na poziomie skóry, poniżej niej albo w zagłębieniu, płaska konstrukcja może nie zawsze zapewniać wystarczające ukierunkowanie treści do worka.
W takich sytuacjach rozważa się rozwiązanie typu convex.
Płytka convex ma wypukły profil skierowany w stronę ciała. Jej konstrukcja wywiera określony nacisk na okolicę wokół stomii i może pomagać w uzyskaniu korzystniejszego ułożenia stomii względem powierzchni przylepca.
Convex wykorzystuje się między innymi przy stomiach płaskich, cofniętych lub znajdujących się w fałdzie.
Nie należy jednak wyobrażać sobie wszystkich płytek convex jako identycznych sztywnych elementów.
Wypukłość może różnić się głębokością, elastycznością, sprężystością, miejscem wywierania nacisku i ogólną konstrukcją. Dostępne są rozwiązania bardziej miękkie i elastyczne, jak również produkty zapewniające wyraźniejszy profil wypukłości.
Z tego powodu określenie „convex” nie wystarcza jeszcze do pełnego opisania płytki.
Osoba, która miała problem z jednym produktem wypukłym, nie musi automatycznie źle tolerować wszystkich rozwiązań tego rodzaju.
Podobnie prawidłowe funkcjonowanie delikatnie wypukłej płytki nie oznacza, że głębsza wypukłość zapewni jeszcze większą szczelność.
Większa wypukłość nie jest automatycznie lepsza.
Nacisk powinien odpowiadać anatomii okolicy stomii i potrzebom użytkownika. Zbyt intensywny lub niewłaściwie rozmieszczony może powodować dyskomfort i niepotrzebnie obciążać skórę.
Dlatego właśnie dobór convex warto przeprowadzić wspólnie z pielęgniarką stomijną.
Specjalista może ocenić nie tylko wysokość stomii, lecz także miękkość brzucha, fałdy, blizny, zagłębienia i zachowanie powierzchni wokół stomii podczas ruchu.
Trzecim profilem jest concave, czyli rozwiązanie przeznaczone do wypukłego kształtu ciała wokół stomii.
Nazwa może początkowo powodować nieporozumienie.
Convex oznacza wypukłość samej płytki skierowaną w stronę ciała, która może współpracować z zagłębioną okolicą stomii. Concave ma natomiast konstrukcję pozwalającą objąć wypukłą powierzchnię brzucha.
W praktyce płytki concave projektuje się z myślą o sytuacjach, w których okolica stomii znajduje się na wyraźnym wybrzuszeniu, między innymi przy niektórych przepuklinach okołostomijnych.
Zamiast próbować docisnąć płaski przylepiec do zaokrąglonej powierzchni, konstrukcja concave podąża za jej kształtem.
Ma to znaczenie podczas ruchu.
Wypukłość brzucha nie jest nieruchomym obiektem. Zmienia swoje położenie i napięcie podczas siadania, wstawania, pochylania się, kaszlu czy wykonywania codziennych czynności.
Płytka powinna więc nie tylko pasować w chwili przyklejenia, ale również zachowywać możliwie dobre przyleganie podczas zmiany pozycji.
Concave nie jest przeciwieństwem convex w znaczeniu „słabsza” lub „mocniejsza” płytka. Oba profile rozwiązują inne problemy związane z kształtem ciała.
Convex może pomagać przy stomii płaskiej, cofniętej, położonej w zagłębieniu lub fałdzie. Concave odpowiada na potrzebę dopasowania sprzętu do powierzchni wyraźnie wypukłej.
Płytka płaska pozostaje natomiast naturalnym rozwiązaniem przy regularnej okolicy stomii, szczególnie gdy sama stomia dobrze wystaje ponad powierzchnię skóry.
Granice pomiędzy tymi sytuacjami nie zawsze są oczywiste.
Brzuch może jednocześnie mieć wypukłość i lokalne zagłębienie tuż przy stomii. Mogą występować blizny, fałdy oraz asymetria.
Wtedy samo spojrzenie na stomię z przodu nie wystarcza do wyboru sprzętu.
Jak pielęgniarka stomijna ocenia stomię, brzuch i ryzyko podciekania?
Jednym z najważniejszych tematów podczas konsultacji powinno być położenie ujścia stomii względem powierzchni skóry.
Stomia może wyraźnie wystawać, znajdować się na poziomie skóry albo pozostawać poniżej niej. Jej wysokość wpływa na sposób, w jaki treść trafia do worka.
Jeżeli stomia dobrze wystaje, treść łatwiej przemieszcza się bezpośrednio do wnętrza worka.
Przy stomii płaskiej lub cofniętej treść może mieć większą możliwość kontaktu z krawędzią otworu i skórą. W takiej sytuacji wypukłość convex może pomagać w uzyskaniu korzystniejszego profilu okolicy stomii.
Nie można jednak dobierać płytki wyłącznie na podstawie wysokości jelita.
Pielęgniarka stomijna powinna również ocenić powierzchnię bezpośrednio otaczającą stomię.
Znaczenie mają fałdy skóry, zagłębienia, blizny pooperacyjne i miękkość powłok brzusznych.
Kolejna kwestia dotyczy zmiany kształtu brzucha podczas ruchu.
Ocena wyłącznie w pozycji leżącej może prowadzić do przeoczenia problemu.
Brzuch często wygląda zupełnie inaczej podczas siedzenia.
Fałd niewidoczny na leżąco może pojawić się po zgięciu tułowia i przebiegać bezpośrednio przez powierzchnię przylepca. W innym przypadku wypukłość związana z przepukliną może zwiększać się w pozycji stojącej.
Dlatego podczas dopasowywania sprzętu warto obejrzeć okolicę stomii na leżąco, siedząco i stojąco, a w razie potrzeby również podczas delikatnego pochylenia.
Pozwala to zobaczyć, czy płytka pozostaje w kontakcie ze skórą i jak zachowują się jej krawędzie.
Bardzo ważnym tematem jest historia przecieków.
Jeśli użytkownik doświadcza podciekania, pielęgniarka może zapytać, gdzie najczęściej pojawia się treść pod przylepcem i po jakim czasie od założenia sprzętu dochodzi do problemu.
Warto zapamiętać te informacje.
Jeszcze więcej może powiedzieć wygląd zdjętej płytki.
Miejsce, w którym materiał uległ wyraźnemu podmyciu albo pojawiła się treść, może wskazywać kierunek nieszczelności.
Jeśli problem regularnie występuje w tym samym obszarze, trzeba sprawdzić, co dzieje się właśnie w tym miejscu.
Może znajdować się tam fałd, blizna albo zagłębienie.
Czasami przyczyną nie jest profil płytki, lecz niewłaściwy rozmiar otworu.
Otwór powinien możliwie dokładnie otaczać stomię, nie powodując jej ucisku.
Zbyt duża przestrzeń pomiędzy stomią a materiałem przylepnym pozostawia fragment skóry bez ochrony. Treść jelitowa lub mocz mogą wtedy bezpośrednio kontaktować się ze skórą.
Przy ileostomii ma to szczególne znaczenie ze względu na właściwości treści jelitowej.
Pieczenie skóry pod płytką może być jednym z sygnałów podciekania.
Nie warto czekać wtedy do zaplanowanego terminu wymiany.
Jeżeli treść przedostała się pod przylepiec, dalsze pozostawienie płytki może zwiększać podrażnienie.
Pieczenia nie powinno się również traktować jako normalnego efektu „pracy” przylepca.
Skóra wokół stomii powinna możliwie przypominać zdrową skórę pozostałej części brzucha.
Nawracające zaczerwienienie, sączenie, nadżerki, świąd, ból lub krwawienie wymagają ustalenia przyczyny.
Niekiedy problem wynika z nieszczelności, ale możliwe są również urazy mechaniczne, reakcje kontaktowe oraz choroby skóry.
Nie każdy problem rozwiązuje więc zmiana płytki płaskiej na convex.
Warto również omówić konsystencję treści oraz rodzaj stomii.
Kolostomia, ileostomia i urostomia różnią się charakterem wydzielanej treści. Płynna treść łatwiej może przedostawać się w niewielkie przestrzenie pomiędzy przylepcem a skórą.
Z tego powodu nawet niewielka nieszczelność może mieć duże znaczenie.
Pielęgniarka stomijna może również ocenić, czy potrzebne są dodatkowe akcesoria.
Pierścienie uszczelniające, pasty stomijne, paski i inne produkty mogą pomagać w określonych sytuacjach, ale nie powinny automatycznie zastępować właściwego profilu płytki.
Jeżeli płaska płytka nie pasuje do głębokiego zagłębienia, nakładanie kolejnych warstw produktów nie zawsze będzie najlepszym rozwiązaniem.
Podobnie przy dużej wypukłości brzucha dokładanie coraz większej ilości materiału pod płaski przylepiec może nie zapewnić oczekiwanego efektu.
Najpierw warto ocenić geometrię stomii i brzucha, a dopiero później potrzebę stosowania akcesoriów.
Istotna jest również sprawność manualna użytkownika.
Niektóre płytki wymagają docinania otworu, inne mają otwór gotowy albo umożliwiają jego uformowanie bez klasycznego wycinania.
Osoba mająca problemy ze wzrokiem, drżeniem dłoni lub ograniczoną ruchomością palców może potrzebować rozwiązania łatwiejszego do przygotowania.
Profil convex czy concave nie jest więc jedyną cechą wymagającą porównania.
Trzeba sprawdzić średnicę otworu, możliwość jego przygotowania, kompatybilność z workiem, elastyczność brzegów oraz sposób zakładania całego systemu.
Kiedy rozważyć zmianę płytki płaskiej na convex lub concave?
Pierwszym sygnałem skłaniającym do ponownej oceny sprzętu są powtarzające się nieszczelności.
Nie oznacza to jednak, że przy pierwszym przecieku należy natychmiast kupić płytkę convex.
Trzeba ustalić przyczynę.
Jednorazowy przeciek może wynikać z niewłaściwego przyklejenia, przepełnienia worka albo przypadkowego podwinięcia krawędzi. Jeśli jednak sytuacja powtarza się w podobny sposób, potrzebna jest dokładniejsza analiza.
Płytkę convex warto omówić z pielęgniarką szczególnie wtedy, gdy stomia jest płaska, cofnięta, znajduje się w fałdzie albo jej ujście leży bardzo blisko poziomu skóry.
Wypukłość może wywierać kontrolowany nacisk na okolicę wokół stomii, wspierając jej korzystniejsze ułożenie względem przylepca.
Nacisk nie powinien jednak powodować bólu.
Po zastosowaniu nowej płytki trzeba obserwować skórę.
Nietypowe wgłębienia, utrzymujące się zaczerwienienie, ból albo uszkodzenia wymagają ponownej oceny.
W przypadku convex znaczenie ma także głębokość wypukłości.
Produkty mogą mieć łagodniejszy albo bardziej wyraźny profil. Wybór nie powinien opierać się na założeniu, że największa dostępna wypukłość zapewni najlepsze zabezpieczenie.
Celem jest uzyskanie szczelnego kontaktu sprzętu z ciałem przy możliwie dobrym komforcie skóry.
Jeżeli łagodniejszy convex wystarcza do kontrolowania podciekania, nie ma powodu automatycznie przechodzić na głębszy wariant.
Innej oceny wymaga brzuch wypukły.
Wypukłość może wynikać z naturalnej budowy ciała, lokalnego ukształtowania tkanek albo przepukliny okołostomijnej.
Przepuklina może sprawić, że okolica stomii zaczyna przypominać zaokrąglone wybrzuszenie.
Płaski przylepiec nakładany na taką powierzchnię musi się silnie wyginać. Jego brzegi mogą mieć tendencję do marszczenia lub odstawania.
W takiej sytuacji można omówić płytkę concave, której profil zaprojektowano do współpracy z wypukłą powierzchnią ciała.
Nie oznacza to jednak, że każda przepuklina automatycznie wymaga concave.
Przepukliny różnią się wielkością, położeniem i wpływem na powierzchnię wokół stomii. U jednej osoby dotychczasowy sprzęt może nadal zachowywać szczelność, u innej potrzebna będzie zmiana konstrukcji.
Nowa lub powiększająca się wypukłość wokół stomii powinna również zostać oceniona pod względem medycznym.
Zmiana płytki może poprawić dopasowanie sprzętu, ale nie jest leczeniem przepukliny.
Warto zwrócić uwagę na sytuacje wymagające pilniejszej konsultacji, zwłaszcza jeśli pojawia się silny lub narastający ból, nagła zmiana wyglądu stomii, wyraźna zmiana jej koloru, wymioty, znaczne rozdęcie brzucha albo zatrzymanie treści jelitowej.
Sprzęt stomijny służy do zabezpieczenia stomii, lecz nie zastępuje diagnostyki powikłań.
Zmianę profilu płytki można rozważyć także po znaczącej zmianie masy ciała.
Przyrost tkanki tłuszczowej może doprowadzić do powstania nowych fałdów lub zagłębień. Utrata masy ciała również zmienia powierzchnię brzucha.
Produkt, który wcześniej leżał na stosunkowo regularnej powierzchni, po kilku miesiącach może zachowywać się inaczej.
Podobne zmiany występują po operacji.
Bezpośrednio po zabiegu stomia i otaczające tkanki mogą być obrzęknięte. W kolejnych tygodniach obrzęk zmniejsza się, a stomia może zmienić rozmiar.
Dlatego sprzęt dobrany w szpitalu nie powinien być traktowany jako niezmienny wybór na kolejne lata.
W początkowym okresie trzeba regularnie kontrolować wielkość stomii i dopasowanie otworu.
Również później warto wykonać ponowny pomiar, jeśli zaczynają pojawiać się przecieki.
Przy każdej zmianie płytki dobrze jest oceniać skórę.
Nie chodzi o poszukiwanie drobnych różnic każdego dnia, lecz o zauważanie utrzymujących się zmian.
Jeśli określony fragment skóry stale pozostaje zaczerwieniony, warto sprawdzić, czy właśnie w tym miejscu nie występuje nadmierny nacisk albo podciekanie.
Płytka convex może wywierać nacisk inaczej niż płaska, dlatego reakcja skóry po zmianie profilu dostarcza ważnych informacji o dopasowaniu.
W przypadku concave również trzeba kontrolować zachowanie krawędzi przylepca.
Celem wygiętej konstrukcji jest dopasowanie do wypukłego obszaru, ale indywidualna anatomia może sprawić, że konkretny model nie będzie pasował idealnie.
Warto przetestować sprzęt podczas normalnego funkcjonowania.
Samo przyklejenie płytki i pozostanie przez kilka minut w pozycji stojącej nie pokazuje wszystkich jej właściwości.
Użytkownik siada, schyla się, chodzi, śpi i zmienia pozycję. Brzuch porusza się razem z nim.
Dobra płytka stomijna powinna współpracować z tym ruchem bez regularnego tworzenia dróg dla podciekania.
Podczas rozmowy z pielęgniarką warto opisać codzienną aktywność.
Osoba pracująca wiele godzin przy biurku spędza dużą część dnia w pozycji siedzącej, podczas której brzuch może tworzyć fałdy. U osoby wykonującej pracę fizyczną większe znaczenie mogą mieć intensywne ruchy i potliwość.
Nie oznacza to, że dla określonego zawodu istnieje jeden właściwy profil.
Informacje o stylu życia pomagają jednak ocenić, w jakich warunkach sprzęt musi zachowywać szczelność.
Warto też omówić używanie pasa stomijnego, jeśli jest potrzebny.
Niektóre płytki convex mogą współpracować z paskiem zapewniającym dodatkowe podtrzymanie zgodnie z konstrukcją konkretnego systemu. Pasek nie powinien jednak służyć do kompensowania wyraźnie źle dopasowanej płytki.
Zbyt mocne dociśnięcie również nie jest rozwiązaniem.
Celem nie jest osiągnięcie największego możliwego ucisku, lecz stabilnego, szczelnego i komfortowego połączenia sprzętu ze skórą.
Przy wyborze warto uwzględnić także system jedno- lub dwuczęściowy.
Płaski albo wypukły profil może występować zarówno jako część worka jednoczęściowego, jak i w formie osobnej płytki systemu dwuczęściowego. Concave również może być elementem określonych linii sprzętu.
Nie należy więc utożsamiać określenia „płytka” wyłącznie z systemem dwuczęściowym.
W sprzęcie jednoczęściowym część przylepna połączona z workiem również może mieć określony profil.
W systemie dwuczęściowym dodatkowo trzeba sprawdzić kompatybilność płytki i worka.
Nie każdy worek pasuje do każdej płytki, nawet jeśli oba produkty pochodzą od tego samego producenta. Średnica pierścienia oraz technologia mocowania muszą być zgodne.
Zmiana profilu może więc czasem oznaczać konieczność sprawdzenia całej konfiguracji używanego systemu.
Nie mniej ważny pozostaje komfort psychiczny.
Nawracające przecieki mogą powodować lęk przed wyjściem z domu, podróżą, spotkaniem czy powrotem do pracy. Osoba zaczyna częściej kontrolować worek i planować dzień wokół dostępu do toalety.
Taka sytuacja nie powinna być automatycznie uznawana za nieuniknioną konsekwencję stomii.
Jeżeli przyczyną problemu jest niedopasowany profil płytki, zmiana sprzętu może poprawić przewidywalność jego użytkowania.
Nie warto jednak samodzielnie eksperymentować z coraz głębszym convexem albo wybierać concave tylko dlatego, że brzuch wydaje się nieco zaokrąglony.
Ocena pielęgniarki stomijnej pomaga rozróżnić stomię wystającą, płaską i cofniętą od regularnej, wklęsłej lub wypukłej powierzchni brzucha wokół niej. Są to dwie powiązane, ale nieidentyczne cechy.
Stomia może na przykład dobrze wystawać, a jednocześnie znajdować się na dużej wypukłości brzucha.
Możliwa jest również stomia płaska znajdująca się w lokalnym zagłębieniu.
Dlatego wybór sprzętu na podstawie pojedynczego określenia może prowadzić do błędnego wniosku.
Podczas konsultacji warto porównać kilka cech jednocześnie: wysokość i kształt stomii, miejsce jej ujścia, profil brzucha, miękkość tkanek, obecność fałdów i blizn, stan skóry, miejsca dotychczasowych przecieków, rodzaj wydalanej treści, aktywność oraz sprawność manualną.
Dopiero połączenie tych informacji pozwala ocenić, jaki profil może zapewnić korzystne dopasowanie.
Płytka płaska dobrze współpracuje z wieloma regularnymi powierzchniami i wystającymi stomiami. Convex może pomagać przy stomii płaskiej, cofniętej, znajdującej się w zagłębieniu lub fałdzie. Concave zaprojektowano z myślą o dopasowaniu do wyraźnie wypukłego kształtu ciała wokół stomii, między innymi w niektórych przypadkach przepukliny okołostomijnej.
Najważniejszym kryterium oceny pozostaje jednak efekt podczas rzeczywistego użytkowania. Sprzęt powinien tworzyć szczelne połączenie, chronić skórę przed treścią ze stomii, nie powodować niepotrzebnego ucisku i zachowywać dobre przyleganie podczas codziennych ruchów. Jeśli płytka, która wcześniej spełniała te warunki, zaczyna regularnie przeciekać lub powodować dyskomfort, warto ponownie ocenić profil brzucha i stomii razem z pielęgniarką stomijną zamiast zakładać, że raz wybrany typ płytki musi pozostać właściwy przez cały okres korzystania ze stomii.
